Tomografia komputerowa w diagnostyce nowotworów

Tomografia komputerowa jest badaniem obrazowym, szeroko wykorzystywanym w diagnostyce nowotworów. Dzięki wielowarstwowym, wysokiej rozdzielczości, przekrojowym obrazom, pozwala na ocenę wielkości i lokalizacji zmian oraz stopnia zaawansowania choroby onkologicznej.

Badania obrazowe

Badania obrazowe stanowią fundament współczesnej diagnostyki onkologicznej. Są integralnym elementem opieki nad osobami z podejrzeniem nowotworu, ponieważ pozwalają nie tylko na wczesne wykrycie zmian onkologicznych, ale również na dokładne określenie ich wielkości czy położenia. Badania obrazowe są również wykorzystywane w celu monitorowania odpowiedzi na leczenie i kontroli po zakończonej terapii.

Do głównych badań obrazowych w diagnostyce onkologicznej należą:

• ultrasonografia (USG),
• tomografia komputerowa (TK),
• badanie rentgenowskie (RTG),
• rezonans magnetyczny (MRI, ang. Magnetic Resonance Imaging),
• pozytonowa tomografia emisyjna (PET, ang. Positron Emission Tomography),
• badania endoskopowe,
• scyntygrafia.

Tomografia komputerowa – co to za badanie?

Tomografia komputerowa (TK) to badanie obrazowe, pozwalające na ocenę praktycznie każdego regionu organizmu. Badanie przeprowadzane jest przy pomocy tomografu – urządzenia wykorzystującego promieniowanie rentgenowskie. Ryzyko związane z tomografią komputerową, wynikające z ekspozycji na dawkę promieniowania większą niż w klasycznych zdjęciach rentgenowskich, jest niewielkie i równoważone przez ogromne korzyści diagnostyczne. Pewne zagrożenie wiąże się z tomografią z kontrastem cieniującym, ale dotyczy osób z niewydolnością nerek uczuleniem na jod, wahaniami ciśnienia i niektórymi chorobami układu krążenia. TK jest badaniem nieinwazyjnym i bezbolesnym; trwa od kilku do kilkunastu minut. Twórcy tomografii komputerowej – Allan M. Cormack oraz Godfrey N. Hounsfield – w 1979 roku otrzymali za swoje osiągnięcia Nagrodę Nobla dziedzinie fizjologii i medycyny.

Tomografia komputerowa – zastosowanie

Tomografia komputerowa jest szeroko stosowanym badaniem obrazowym, wykorzystywanym w diagnostyce wielu chorób i stanów nagłych. Stanowi ważne narzędzie w przypadku podejrzenia zmian nowotworowych, zarówno pierwotnych, jak i przerzutów, a także w monitorowaniu pacjentów po leczeniu onkologicznym: operacyjnym, chemioterapii, radioterapii czy terapii personalizowanej. Badanie to odgrywa istotną rolę w diagnostyce schorzeń ośrodkowego układu nerwowego, umożliwiając ocenę mózgu pod kątem guzów, krwiaków, obrzęku, udaru, krwawień śródczaszkowych, wad naczyniowych, wodogłowia oraz urazów i złamań czaszki.

Tomografia komputerowa znajduje również zastosowanie w obrazowaniu narządów szyi, m.in. w diagnostyce zmian nowotworowych oraz w poszukiwaniu przyczyn powiększenia węzłów chłonnych. W obrębie klatki piersiowej pozwala na ocenę płuc i struktur śródpiersia, co ma znaczenie w rozpoznawaniu nowotworów, zatorowości płucnej, obrzęku płuc, odmy opłucnowej, gruźlicy oraz urazów pourazowych.

Badanie TK jamy brzusznej i miednicy umożliwia dokładne obrazowanie narządów wewnętrznych i jest wykorzystywane m.in. w diagnostyce nowotworów, wodobrzusza, stanów zapalnych, takich jak zapalenie wyrostka robaczkowego, pęcherzyka żółciowego czy trzustki, a także w rozpoznawaniu kamicy nerkowej i chorób układu moczowo-płciowego.

Tomografia komputerowa ma również istotne znaczenie w diagnostyce urazów oraz chorób układu kostno-stawowego, w tym złamań, zmian zwyrodnieniowych i przepuklin krążków międzykręgowych.

TK jest często badaniem pierwszego wyboru w stanach nagłych oraz w sytuacjach wymagających precyzyjnej oceny anatomii i rozległości zmian chorobowych. Bywa również stosowana jako metoda naprowadzania podczas biopsji, gdy wykonanie zabiegu pod kontrolą USG jest utrudnione lub niemożliwe.

Tomografia komputerowa – jak przebiega i na czym polega?

Po wejściu do pracowni tomografii komputerowej, pacjent proszony jest o położenie się na ruchomym, zdalnie sterowanym stole, zazwyczaj w pozycji na plecach, rzadziej na boku lub na brzuchu (przyjęta pozycja zależy od obszaru objętego badaniem). Czasami, dodatkowo głowę umieszcza się na specjalnej poduszce, która ją unieruchamia. Następnie stół przesuwany jest do wnętrza szerokiego, obracającego się pierścienia tomografu, który rejestruje dane obrazowe. Podczas badania możliwe jest uzyskanie przekrojowych, trójwymiarowych obrazów ciała.

Tomografia komputerowa może być przeprowadzona z tzw. kontrastem – środek cieniujący (zwykle na bazie jodu) podawany dożylnie, doustnie lub doodbytniczo, poprawia różnicowanie struktur prawidłowych od patologicznych, co pozwala jeszcze lepiej zobrazować badany obszar ciała. Po zakończonej procedurze konieczne jest wypicie większej ilości wody, aby organizm mógł jak najszybciej usunąć kontrast.

Tomografia komputerowa – przygotowanie do badania

Tomografia komputrowa nie wymaga szczególnego przygotowania. Jeśli procedura jest przeprowadzana z podaniem kontrastu, konieczne jest:

• wcześniejsze wykonanie badania funkcji nerek, które odpowiedzialne są za usunięcie środka cieniującego z organizmu. Lekarz zwykle zleca oznaczenie poziomu kreatyniny we krwi wraz z wyliczeniem wskaźnika filtracji kłębuszkowej GFR (ang. glomerular filtration rate);
• pozostanie na czczo (przez 6 godzin przed badaniem należy powstrzymać się od jedzenia);
• przyjmowanie większej ilości płynów w dniu poprzedzającym badanie oraz po zakończonej procedurze.

W trakcie badania można pozostać w ubraniu, ale musi być ono pozbawione metalowych elementów (guzików, sprzączek, suwaków). Na czas procedury trzeba również ściągnąć biżuterię. Jeśli to możliwe, na badanie tomografem komputerowym należy zabrać wyniki poprzednich badań diagnostycznych.

Tomografia komputerowa – przeciwwskazania

Do głównych przeciwwskazań związanych z badaniem metodą tomografii komputerowejjest ciąża. Jeśli u pacjenta w przeszłości wystąpiła ostra reakcja alergiczna na środek cieniujący, podanie kontrastu może być niemożliwe. Nie zaleca się również podania go osobom z niewydolnością nerek oraz niektórymi chorobami tarczycy. U osób stosujących na stałe leki, konieczne jest wcześniejsze sprawdzenie, czy nie wchodzą one w interakcje z jodowymi środkami kontrastowymi (po konsultacji ze specjalistą kierującym na badanie należy ustalić odpowiednie postępowanie).

Czy tomografia komputerowa wywołuje nowotwory?

Tomografia komputerowa wykorzystuje promieniowanie jonizujące, które może uszkadzać DNA komórek. Prawda jest taka, że pacjent poddany badaniu otrzymuje znacząco większą dawkę promieniowania niż w trakcie wykonywania klasycznego zdjęcia rentgenowskiego (nawet kilkadziesiąt-kilkaset razy więcej). Jednak czy tomografia komputerowa wywołuje nowotwory? Ryzyko rozwoju choroby nowotworowej jest bardzo małe przy pojedynczym badaniu, choć wzrasta przy wielokrotnej ekspozycji, szczególnie wśród populacji dziecięcej.

Modelowe szacunki sugerują, że ok. 1 na 1000–2000 wykonanych tomografii u dzieci może wiązać się z rozwinięciem nowotworu w przyszłości – liczby te różnią się jednak w zależności od rodzaju badania i przyjętych metodologii. Zasadniczo przyjmuje się, że korzyści z wykonania tomografii komputerowej przeważają nad potencjalnym ryzykiem, jeśli badanie jest uzasadnione klinicznie.

Bibliografia:

1.  Saleta Wiktoria, Tomografia komputerowa (TK) – kluczowe badanie obrazowe w diagnostyce nowotworów, dostęp: 08.02.2026.
2. Żędzian Agnieszka, Tomografia komputerowa – co to? Jak wygląda badanie?, dostęp: 09.02.2026.
3. Pearce Mark S (i in.), Radiation exposure from CT scans in childhood and subsequent risk of leukaemia and brain tumours: a retrospective cohort study, dostęp: 10.02.2026.
4. Aliva Onkofundacja, Tomografia komputerowa – co to za badanie? Na czym polega i kiedy znajduje zastosowanie?, dostęp: 10.02.2026. „